Уянырбызмы? («Сәйдәш. Йокысызлык» спектаклен караганнан соң)

Тинчурин театрына күптән барган юк иде инде. Театрның авыр ишеген тартып ачып эчкә узам. Ишек төбендә каршы алучылар кара төстәге маскалар һәм кул чистарткычлар суза. Кулдагы билетны күрсәтеп, кәс-кәс атлап кереп киткән заманнар артта калды. Хәер, зур үзгәрешләр кайсы заманга гына кагылмаган икән ул?!


Театр фойесында Сәйдәш музыкасы яңгырый. Ул арада Салих Сәйдәшев музее хезмәткәрләре оештырган тарихи экскурсия башлана.


...Салих Сәйдәшев 1900 елның 3 декабрендә Казанда дөньяга килә. Туарына өч көн кала, әнисе бер гаҗәеп төш күрә. «Таң атып килә икән. Кояш чыгар вакытка да күп калмаган. Тәрәзәмне ачып җибәрсәм, сирень ботагына сандугач килеп кунды да өздереп-өздереп сайрый башлады. Ул сайрый, мин мөкиббән китеп тыңлыйм. Очып кына китмәсен иде, дим, имеш, шуңа тәрәзә яныннан читкәрәк барып басарга уйлыйм. Китим дип талпынуга, карынымдагы балам кисәк тибенеп куйды һәм мин уянып киттем», – дип сөйли ул улына соңыннан. Яңа гына дөньяга килгән Салихны ятимлек сагалап тора, ул әтисез кала. 
8-9 яшьләрендә Салихны сәүдә эшләренә өйрәтә башлыйлар. Әмма ул еш кына, кибеткә дип китеп, дуслары белән аулакка качып, аларга гармун уйный торган була. Бервакыт әнисе бу шөгыле өчен аны ачулана башлагач: «Беләсеңме, әнием! Син мине кибеткә кумасаң иде. Мин анда бармыйм, чөнки минем кулларыма бер музыкант кагылды. Ә бит кемнең дә булса кулына музыкант кагылса, ул кеше дә, һичшиксез, музыкант булырга тиеш. Мин дә музыкант булачакмын!» – ди. Чыннан да, татар музыкасына нигез салу, аны дөньяви югарылыкка күтәрү язмышына салынганын сизенгәндер кечкенә Салихның күңеле.
 
Салих Сәйдәшев – профессиональ татар музыкасына нигез салучы. Ул яңа жанрлар – марш, вальс, увертюра, берничә бию көйләреннән төзелгән сюиталар тудыра һәм үстерә. «Кандыр буе»ндагы «Уңыш бәйрәме» сюитасы, «Наемщик»тан – «Вальс», «Таһир һәм Зөһрә»дәге «Шәрык биюе» – никадәр төрлелек!
Дусты Кәрим Тинчурин тәкъдиме белән 1922 елда Салих ага Сәйдәшев Казанда яңа ачылган Кызыл Октябрь Татар театрына музыка мөдире һәм дирижер итеп эшкә алына. Нәкъ бу елларда аның композиторлык эшчәнлеге киң колач ала. Музыкаль драмаларга нигез сала. Кәрим Тинчурин белән якыннан аралаша, алар бергәләп сәхнә әсәрләре язалар.
Әмма музыкадан башка яши алмаган Салихның тормышына илленче елларда аяк чалына, сәясәтнең иҗат кешеләрен «иләгән» рәхимсез иләк аша уза алмый ул. Аның өчен театр ишекләре мәңгегә ябыла. Билгеле, композитор моны бик авыр кабул итә. Аны беркая да эшкә чакырмыйлар. Музыкасын тәнкыйтькә тоталар, якын булган дуслар аралашырга курка, иҗади кичәләр Салихсыз гына уза...
 Хәтерлисездер, Салих Сәйдәшевнең киндер ак костюмнан төшкән фотосы бар. Эштән җибәрелгәч, композиторның башкалар аңламый торган сәер бер гадәте барлыкка килә. Ул һәр көнне иртән иртүк шул ак костюм-чалбарын, эшләпәсен киеп театр каршына килеп баса. Тәмәкесен кабыза... Иртән, ым кагып кына исәнләшеп, башка артистлар театрга эшкә киләләр, кичен, театр ишеген ябып, эштән кайтып китәләр. Ә Салих шунда басып торуын дәвам итә... 
Борчулары, җыелган күңел газаплары сәбәпледер, 1954 елда Салих Сәйдәшев яман авыру белән авырый башлый. Дуслары аны Мәскәүгә җибәрә. Операция уңышлы уза. Әмма тормыш иптәше чыгып киткән арада, су алырга дип урыныннан торган Салихның операция җөйләре ачыла, күп кан югалтудан ул вафат була.

Музей хезмәткәрләренең чыгышы тәмамлануга театр утлары сүрәнләнеп куйды. Ак маскалы кешеләр пәйда булды... 

Ә театрда тамашачылар әле һаман да бик аз күренә иде. Барлыгы да унбишләп кенә бугай. Юк, премьерага килергә теләүчеләрнең аз булуыннан түгел икән бу. Спектакль-лабиринтның сере шунда.

Утлар сүрәнләнде, без театрның төрле бүлмәләре аша лабиринт буйлап киттек. Сәйдәш төшләре, символлар, музыка, тынлык, караңгылык, шигырьләр... Спектакльнең режиссеры Резеда Гарипова һәм пьеса авторы Луиза Янсуар шактый катлаулы әсәр иҗат иткәннәр. Монда жанр төшенчәсе дә юк, тамашачы ияләнгән гади алымнар да, хәтта сүзләр дә бик аз. «Бу – Сәйдәшнең дәвере белән сөйләшүе, эчке диалоглары, җанына үтеп кереп карау, аның буйлап сәяхәт итү, – ди Луиза Янсуар. – Ярты ел инде Сәйдәш белән яшибез. Сез күргәне пьесаның 17 нче варианты иде. Бик күп документаль фактлар тупладык, Сәйдәш тормышына кагылган бай мәгълүмат белән эшләдек. Төнлә дә яздык без аны, көндез дә. Уйдан бер генә мизгел дә чыкмады».

 
Театрдагы күренешләр тамашачыларны композитор яшәгән XX гасыр чоры мохитенә, иҗатына, тормышына алып керә. Кем ул безнең өчен Сәйдәшев? Легенда? Символ? Онытылып барган дәвер? Арабызда булган һәм китеп барган кемдер? Музыкасы мәңгелекме, әллә безгә инде бөтенләй кирәк түгелме? Без үзебез кемнәр?  Һәр яңа бүлмәдә сине менә шундый фәлсәфи сораулар көтеп тора.  Кайбер урыннарда тән чымырдый, күздән яшьләр килә, Сәйдәшнең акрын гына синең белән әңгәмә корганын ишетәсең. Заманга сылтап, Сәйдәштән ераклашканыңа, бүлмәңдә аның музыкасы инде күптән яңгырамаганына читенсенеп куясың. Спектакльнең төп символы – ак костюм. Нигә мәшһүр композитор һәр көн саен аны киеп театр янына килгән, ни теләгән, шул рәвешле кемгә нәрсә исбатлаган?! Бу сорауларга җавапны ахырдан Сәйдәшнең үзеннән ишетәбез.

Спектакль-лабиринт турында күбрәкне сөйләргә теләсәм дә, бу урында туктарга тиешмендер. Бар серләрне дә ачып, спектакльнең кызыгын җибәрергә хакым юк чөнки. Ә менә өйгә кайтуга Сәйдәш музыкасын кабызырга, балаларымны татарның музыкаль җаны, мәшһүр сандугачы белән мөмкин кадәр ешрак таныштырырга бурычлы икәнемне төгәлрәк аңлыйм хәзер. Киләчәк буын күңелендә дә Сәйдәш маршы яңгырарга тиеш!


Салих Сәйдәшев декабрь аенда дөньяга килә, елның соңгы аенда дөньядан китә. Шуңа декабрь аен – Сәйдәш ае дип йөртәләр. Бу көннәрдә Салих Сәйдәшевнең 120 еллыгына багышланган декада уза. Аның максаты – Салих Сәйдәшевнең иҗади мирасын популярлаштыру, аны хөрмәт итеп искә алу. 


 

 

 

 

 



 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Реклама
Хәзер укыйлар
  • «Таккан белән теккән кебек без...» – Кайнана белән ничек торасың син? Минем сыман гомер буе бием белән яшәгән, башкалар кайнаналарын сөйләгәндә сүзгә кушылмаган кешегә бу сорауны бик еш бирәләр. Җавабым гел бер була минем: – И-и, рәхәт бит аның белән! – дим. Чын күңелдән әйтәм! Бер риясыз...
    4111
    10
    111
  • Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 8   Рәфис тә, кайнатам да туасы баланың малай булуын  бик тели иделәр.  Ирем: «Малай тусын, Алладан сорап дога кыл әле», – дип, авылдагы сукыр Фәния карчыкка сәдака да илтеп бирде. Ул заманда туасы баланың кызмы, малаймы икәнен алдан белеп булмый иде шул...
    12344
    2
    90
  • «Ирең яратсын дисәң, кайнанаңны ярат» – Бу – төп нигез. Ишле гаилә! Эшле гаилә! Монда килгән-киткән кеше дә бик күп булыр. Ә син шушы йортның хуҗабикәсе булырсың! Әнинең – кайнанамның туйда әйткән бу сүзләре бүгенгедәй колагымда яңгырап тора. Ул көнне ишеткән теләкләрнең бик күбесе күптән онытылды, ә әнинекеләрне гомерлеккә хәтерләп калганмын. Матур тормышның башы шушы сүздән үк башлангандыр.
    2514
    9
    86
  •  Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 10  Мин, иремне уятмаска тырышып, куенымда мыш-мыш килеп йоклаган баламны саклык белән агач караватка китереп салдым. Өстемдәге пальтомның төймәләрен чишеп, чөйгә өлдем. Урамда апрель башы булуга карамастан бик суык иде шул, кар да эреп бетмәгән. Салкын төндә печән өстендә баламны кысып кочаклаган килеш төн кундым бит.
    12860
    4
    72
  • Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 7 Туасы сабый дөньяга барыбер туа, дип юкка гына әйтмәгәннәрдер. Хәзер узган гомеремне уйлыйм да, җүләрлегемә исем-акылым китеп утырам…
    15871
    1
    69
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 23 сентябрь 2022 - 03:35
    Без имени
    Ати анисе бирган акчагада хужа булмый а, биграк инде. Ул хадаре йыуаш булып ни. Ати анисе, акча бирган е, лучше диваны узларе алып бирсен нар иде дип та уйлап куйдым. Ул бианай оялмыйча шул акчаны алып, узена Яна диван алган что-ли? Ансын анламадым.
    Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 11
  • 23 сентябрь 2022 - 11:05
    Без имени
    25 яшендэ кияугэ чыккан, 10 ел баласыз торган, бэхетен 35 яшьтэ тапкан, а Айнурга 30 яшь. Барда дорес язылган бит?)))
    Бәхетле булырга хакым бар!
  • 23 сентябрь 2022 - 11:17
    Без имени
    шулай мыскыл итәләр шул үзләреннән артык уңган, булган киленне. Мине кайната белән кайнана малайлары үлгәнче, малайларыннан мыскыллатып тордылар. Малайларын аракы эчереп миңа каршы котырталар иде. Нормальный кеше малаен аракы эчәргә өйрәтми бит инде?! Малайлары эчеп кайтып тавыш чыгара иде, мин тормышны тартып яшәдем. Мин аллага шөкер, намазлы булып гомеремне дәвам итәм, малайлары үлде. Мин котылдым аллага шөкер, алар баласыз калды.
    Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 11
  • 22 сентябрь 2022 - 22:32
    Без имени
    Фагыйлэ остэп тэ жибэрэ ахры, купертеп арттырып жибэргэн урыннары бар.
    Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 11
  • 23 сентябрь 2022 - 18:07
    Без имени
    Автор "ыштанга ябышып " узен генэ мэсхэрэлэу тугел, балаларнын да жэллэмэгэн. Балалары кимсетелеп, комплексы булып ускэннэрдер. Авторы жэллэмим, отвращение.
    Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 11
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда