Уянырбызмы? («Сәйдәш. Йокысызлык» спектаклен караганнан соң)

Тинчурин театрына күптән барган юк иде инде. Театрның авыр ишеген тартып ачып эчкә узам. Ишек төбендә каршы алучылар кара төстәге маскалар һәм кул чистарткычлар суза. Кулдагы билетны күрсәтеп, кәс-кәс атлап кереп киткән заманнар артта калды. Хәер, зур үзгәрешләр кайсы заманга гына кагылмаган икән ул?!


Театр фойесында Сәйдәш музыкасы яңгырый. Ул арада Салих Сәйдәшев музее хезмәткәрләре оештырган тарихи экскурсия башлана.


...Салих Сәйдәшев 1900 елның 3 декабрендә Казанда дөньяга килә. Туарына өч көн кала, әнисе бер гаҗәеп төш күрә. «Таң атып килә икән. Кояш чыгар вакытка да күп калмаган. Тәрәзәмне ачып җибәрсәм, сирень ботагына сандугач килеп кунды да өздереп-өздереп сайрый башлады. Ул сайрый, мин мөкиббән китеп тыңлыйм. Очып кына китмәсен иде, дим, имеш, шуңа тәрәзә яныннан читкәрәк барып басарга уйлыйм. Китим дип талпынуга, карынымдагы балам кисәк тибенеп куйды һәм мин уянып киттем», – дип сөйли ул улына соңыннан. Яңа гына дөньяга килгән Салихны ятимлек сагалап тора, ул әтисез кала. 
8-9 яшьләрендә Салихны сәүдә эшләренә өйрәтә башлыйлар. Әмма ул еш кына, кибеткә дип китеп, дуслары белән аулакка качып, аларга гармун уйный торган була. Бервакыт әнисе бу шөгыле өчен аны ачулана башлагач: «Беләсеңме, әнием! Син мине кибеткә кумасаң иде. Мин анда бармыйм, чөнки минем кулларыма бер музыкант кагылды. Ә бит кемнең дә булса кулына музыкант кагылса, ул кеше дә, һичшиксез, музыкант булырга тиеш. Мин дә музыкант булачакмын!» – ди. Чыннан да, татар музыкасына нигез салу, аны дөньяви югарылыкка күтәрү язмышына салынганын сизенгәндер кечкенә Салихның күңеле.
 
Салих Сәйдәшев – профессиональ татар музыкасына нигез салучы. Ул яңа жанрлар – марш, вальс, увертюра, берничә бию көйләреннән төзелгән сюиталар тудыра һәм үстерә. «Кандыр буе»ндагы «Уңыш бәйрәме» сюитасы, «Наемщик»тан – «Вальс», «Таһир һәм Зөһрә»дәге «Шәрык биюе» – никадәр төрлелек!
Дусты Кәрим Тинчурин тәкъдиме белән 1922 елда Салих ага Сәйдәшев Казанда яңа ачылган Кызыл Октябрь Татар театрына музыка мөдире һәм дирижер итеп эшкә алына. Нәкъ бу елларда аның композиторлык эшчәнлеге киң колач ала. Музыкаль драмаларга нигез сала. Кәрим Тинчурин белән якыннан аралаша, алар бергәләп сәхнә әсәрләре язалар.
Әмма музыкадан башка яши алмаган Салихның тормышына илленче елларда аяк чалына, сәясәтнең иҗат кешеләрен «иләгән» рәхимсез иләк аша уза алмый ул. Аның өчен театр ишекләре мәңгегә ябыла. Билгеле, композитор моны бик авыр кабул итә. Аны беркая да эшкә чакырмыйлар. Музыкасын тәнкыйтькә тоталар, якын булган дуслар аралашырга курка, иҗади кичәләр Салихсыз гына уза...
 Хәтерлисездер, Салих Сәйдәшевнең киндер ак костюмнан төшкән фотосы бар. Эштән җибәрелгәч, композиторның башкалар аңламый торган сәер бер гадәте барлыкка килә. Ул һәр көнне иртән иртүк шул ак костюм-чалбарын, эшләпәсен киеп театр каршына килеп баса. Тәмәкесен кабыза... Иртән, ым кагып кына исәнләшеп, башка артистлар театрга эшкә киләләр, кичен, театр ишеген ябып, эштән кайтып китәләр. Ә Салих шунда басып торуын дәвам итә... 
Борчулары, җыелган күңел газаплары сәбәпледер, 1954 елда Салих Сәйдәшев яман авыру белән авырый башлый. Дуслары аны Мәскәүгә җибәрә. Операция уңышлы уза. Әмма тормыш иптәше чыгып киткән арада, су алырга дип урыныннан торган Салихның операция җөйләре ачыла, күп кан югалтудан ул вафат була.

Музей хезмәткәрләренең чыгышы тәмамлануга театр утлары сүрәнләнеп куйды. Ак маскалы кешеләр пәйда булды... 

Ә театрда тамашачылар әле һаман да бик аз күренә иде. Барлыгы да унбишләп кенә бугай. Юк, премьерага килергә теләүчеләрнең аз булуыннан түгел икән бу. Спектакль-лабиринтның сере шунда.

Утлар сүрәнләнде, без театрның төрле бүлмәләре аша лабиринт буйлап киттек. Сәйдәш төшләре, символлар, музыка, тынлык, караңгылык, шигырьләр... Спектакльнең режиссеры Резеда Гарипова һәм пьеса авторы Луиза Янсуар шактый катлаулы әсәр иҗат иткәннәр. Монда жанр төшенчәсе дә юк, тамашачы ияләнгән гади алымнар да, хәтта сүзләр дә бик аз. «Бу – Сәйдәшнең дәвере белән сөйләшүе, эчке диалоглары, җанына үтеп кереп карау, аның буйлап сәяхәт итү, – ди Луиза Янсуар. – Ярты ел инде Сәйдәш белән яшибез. Сез күргәне пьесаның 17 нче варианты иде. Бик күп документаль фактлар тупладык, Сәйдәш тормышына кагылган бай мәгълүмат белән эшләдек. Төнлә дә яздык без аны, көндез дә. Уйдан бер генә мизгел дә чыкмады».

 
Театрдагы күренешләр тамашачыларны композитор яшәгән XX гасыр чоры мохитенә, иҗатына, тормышына алып керә. Кем ул безнең өчен Сәйдәшев? Легенда? Символ? Онытылып барган дәвер? Арабызда булган һәм китеп барган кемдер? Музыкасы мәңгелекме, әллә безгә инде бөтенләй кирәк түгелме? Без үзебез кемнәр?  Һәр яңа бүлмәдә сине менә шундый фәлсәфи сораулар көтеп тора.  Кайбер урыннарда тән чымырдый, күздән яшьләр килә, Сәйдәшнең акрын гына синең белән әңгәмә корганын ишетәсең. Заманга сылтап, Сәйдәштән ераклашканыңа, бүлмәңдә аның музыкасы инде күптән яңгырамаганына читенсенеп куясың. Спектакльнең төп символы – ак костюм. Нигә мәшһүр композитор һәр көн саен аны киеп театр янына килгән, ни теләгән, шул рәвешле кемгә нәрсә исбатлаган?! Бу сорауларга җавапны ахырдан Сәйдәшнең үзеннән ишетәбез.

Спектакль-лабиринт турында күбрәкне сөйләргә теләсәм дә, бу урында туктарга тиешмендер. Бар серләрне дә ачып, спектакльнең кызыгын җибәрергә хакым юк чөнки. Ә менә өйгә кайтуга Сәйдәш музыкасын кабызырга, балаларымны татарның музыкаль җаны, мәшһүр сандугачы белән мөмкин кадәр ешрак таныштырырга бурычлы икәнемне төгәлрәк аңлыйм хәзер. Киләчәк буын күңелендә дә Сәйдәш маршы яңгырарга тиеш!


Салих Сәйдәшев декабрь аенда дөньяга килә, елның соңгы аенда дөньядан китә. Шуңа декабрь аен – Сәйдәш ае дип йөртәләр. Бу көннәрдә Салих Сәйдәшевнең 120 еллыгына багышланган декада уза. Аның максаты – Салих Сәйдәшевнең иҗади мирасын популярлаштыру, аны хөрмәт итеп искә алу. 


 

 

 

 

 



 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Рәнҗемә миңа, кызым...» Ул аның каберенә еллар үткәч кенә кайта алды. Юк, еракта – диңгез-океаннар артында яшәгәнгә түгел, күңеле тартмаганга...
    14705
    1
    83
  • «Төшләремдә  ак күлмәктән син...» – «Шевроле круз» машинасында йөри торган малаегыз бармы? – дип сорыйлар Иршат абыйдан. – Әйе. – Авария булган, килегез... Өс-башларына нәрсә туры килә, шуны киеп, кайнанасы Галиябану апага берни әйтмичә өйдән атылып чыгып китәләр...
    11043
    1
    61
  • Кыска буйлы зур бәхет Бар яктан да килгән Миләүшәгә башка егет табылмады микән дип, шаккаттым, дөресен генә әйткәндә. Авылда өрлек кадәрле менә дигән ничә егет бар, ә аның артыннан кайсыдыр бер авылдан шушы кечкенә генә егет йөреп маташа. 
    5394
    3
    48
  • Үләнче Рушания ханым Минсәгыйрованы үзе яшәгән Спас районының Болгар шәһәрендә генә түгел, инде бөтен республикада үләнче дип беләләр
    4830
    3
    40
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 27 гыйнвар 2023 - 11:48
    Без имени
    Эллэ кем булып кыланган хатыннарга ирлэрэ тузэлэр -тузэлэр дэ күңеллэре кайткач шартлатып сындыралар.Андый ирлэрне иплэп кенэ игьтибарлы,назлы хатыннар элэктереп ала хэм тормышын койли.
    Бәхетле булам дисәң
  • 27 гыйнвар 2023 - 10:37
    Без имени
    Бик матур!
    Зәңгәр күлдә ай коена
  • 27 гыйнвар 2023 - 17:40
    Без имени
    Мин дэ килешэм язган комментарийлар белэн. Мэхэббэт утте дип, яна яр эзли башласан,санарга бармагын житмэс. Яшьлектэгечэ калмый инде ул мэхэббэт, тормыш узган саен ,сурелэ. Бер-беренэ хормэт, иялэшу белэн алышына. Баштарак дорлэрлэр эле, э еллар узгач,олыгая башлагач, кем-кемгэ кирэк? Узеннеке узеннеке инде, бергэлэп корган тормыш, бергэлэп устергэн балалар,оныклар. Энэ шулары белэн кызыклы да инде ул тормыш дигэнен. 2 гаилэ бозып.. алда ни котэ аларны. Балаларга, оныкларга узенеке кирэк, чит эби-бабай тугел!!!
     «Мин аны  сыйныфташлар очрашуыннан алып кайттым...» 
  • 28 гыйнвар 2023 - 08:54
    Без имени
    Иртэ таннан укып рэхэтлэнеп еладым.Мин узем Зэйдэ яшим,10яшьтэ энисез калдык,10бала.Безнен эти бар иде,бу балалар кургэнне курмэдек.Сабыйлар бер тапкыр эни дип эйтергэ тилмергэннэр,бер тапкыр эни кочагына сыенмаганнар.
    Сыгылганнар гел сынмый
  • 28 гыйнвар 2023 - 12:38
    Без имени
    Бик матур эсэр
    Шикләнү
Реклама
«Татар гаиләсе / килен-кайнана» бәйгесе җиңүчеләрен котлау тантанасы
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр