​Озак килде озын юллардан…

Муса Җәлил һәм ун татар каһарманының батырлыгын раслаучы рәсми документ табылды

«Сөембикә» укучылары герой-шагыйребез Муса Җәлилнең 100 еллык юбилее Казанда гына түгел, Оренбургта һәм Россиянең кайбер башка шәһәрләрендә дә зур тантана рәвешендә билгеләп үтелүен, шәт, хәтерли торганнардыр. Ә менә әлеге датаның чит илләрдә, аеруча Германиядә, якташларыбыз җәзалап үтерелгән Берлин шәһәрендә дә шулай ук тантаналы вакыйгага әверелүе хакында күпләр белеп бетерми булыр.

Әлеге искә алу чараларында төп игътибар Муса Җәлилгә юнәлтелгән булуга карамастан, илдә дә, чит илләрдә дә, җәлилнең яшерен төркемдәге башка көрәштәшләре белән дә кызыксыну көннән-көн көчәя бара.

Муса ялгыз булмаган. Кулга алынган подпольщикларның саны сисксәннән артып китә. Соңгы елларда Казан һәм Мәскәү тикшеренүчеләре тарафыннан Абдулла Алиш, Әхмәт Симаев, Рәхим Саттар, Гайнан Курмаш, Абдулла Баттал һәм башкаларның Каршылык төркемендәге куркусыз  эшчәнле­ген яктыртучы яңадан-яңа документлар табып алынды. Үз вакытында, Бөек Ватан сугышында җиңүнең 50 еллыгы уңаеннан, Андрей Румянцев җитәкчелегендәге Россия-Германия дуслыгы лигасы Татарстан Президенты Минтимер Шәймиевкә Татарстанның сугыш ветераннарын Берлиндагы мемориаль чараларда катнаштыру тәкъдиме белән мөрәҗәгать иткән иде. Тантаналы чараларны «Россия халыкларының Берлиндагы дуслары» җәмгыяте белән берлектә, Каршылык төркемендәгеләр җәзалап үтерелгән Плетцензее төрмәсендә үткәрү инициативасы президентыбыз тарафыннан хуплангач, хөкүмәт карары белән, Каршылык хәрәкәтенең җәлил төркеменә кергәннәр исеме язылган истәлек — металл плитә коелды. Истәлек язуын Казанда яшәүче ветераннар, алга таба Плетцензее төрмәсендә урнаштыру максаты белән, 1995 елның маенда Берлинга илтеп куярга тиешләр иде. Шул ук елның август аенда, Кремль каршысындагы Муса Җәлил һәйкәле янында, Берлинда һәлак булган геройларыбыз портретлары урнаштырылган барельеф ачу тантанасы булып уз­ды. ә менә Плетцензееда истәлек плитәсе кую Бер­линдагы җирле хакимиятнең тоткарлыгына очрады. Алар меңнәрчә кеше һәлак булган урында берничә кешенең исемен мәңгеләштерүне хуп күрмәүләрен белдерделәр. Россия-Германия дуслыгы лигасы советы ул чактагы обер-бургомистр Э. Дипгенга мөрәҗәгать итеп, хат аша Берлин хакимияте белән элемтәгә керде. Ике арадагы язышу берничә елларга сузылды. Ахыр килеп, Германия учреждениеләре «Җәлил һәм аның иптәшләре эше» буенча үзләре мөстәкыйль рәвештә тикшеренүләр уздырырга теләк белдерде. Әлеге эш «Германиядә Каршылык көрәше» мемориалы директоры доктор Й. Тухельга тапшырылды. Хакимиятне Плетцензееда татарларның үлеме хакында Шарлоттенбург районының штандесамты (загсы) биргән белешмә генә канәгатьләндермәде, аларга төркемнең фашизмга каршы көрәшен раслардай дәлилләр кирәк иде. Ниһаять, тәфтишле эзләнүләр нәтиҗәсендә хәрби трибуналның 36/44 номерлы хөкем карары документы табылды.«12.2.44.» датасы куелган документ «Курмашев һәм тагын унау» дип атала.

Документның күчермәсе безгә 2001 елның гыйнварында, «Германиядә Каршылык көрәше» мемориалында нацизм корбаннарын искә алу көнендә тапшырылды. һәм нәкъ менә шушы документ — империя судының унбер юлдан торган хөкем карары нацистларга каршы гаепләү акты рәвешен алды да инде.

Гаепләнүчеләрнең туган елын, профессиясен, хәрби дәрәҗәсен дә күрсәтеп язылган исем-фамилияләр алфавит тәртибендә түгел. Алар, мөгаен, нацизм суды күзлегеннән, «җинаятьләре» дәрәҗәсенә карап язылгандыр. ә менә тагылган гаеп барысы өчен дә уртак: «дошманга булышлык итү, хәрби хыянәт». Хөкем карары да бер үк: «дошманга булышкан һәм рейхның хәрби куәтен какшаткан өчен  үлем җәза­сы». Исемлек башында торучы Г. Курмашев белән Ф. Сәйфелмөлековка хөкем карары аерым юлга язылган. Соңгы өч фамилия — Хәсәнов, Әднашев һәм Бохаровлар (бусы арада иң яше) «тиешле урынга хәбәр итмәгән өчен» һәм «хәрби хыянәт» өчен җәзага тартылган.

Исемлектәге бишенче кеше — 1906 елда туган язучы Гомәров. Муса Җәлил әсирлектә үзен шулай атап йөрткән, моны штандесамт документы да раслый. әлеге документ «Германиядә Каршылык көрәше» мемориалында истәлек билгесе урнаштыру өчен ныклы җирлек булды. Җәлил һәм  Курмашев төрке­ме әгъзалары хакындагы мәгълүматка 1944 елның 25 августында ватандашларыбыз һәлак булган төрмәдәге стендта да урын бирелде. 

2002 елның октябрендә вице-премьер Зилә Вәлиева җитәкчелегендәге делегация Плетцензее төрмәсендә истәлек плитәсен ачу тантанасында катнашу өчен Берлинга барды. Делегация составында М. Җәлилнең кызы Чулпан Җәлилова, шулай ук Җәлилчеләрнең батырлыгын дөньяга танытуда зур тырышлык куйган Рафаэль Мостафин, Рафис Измайлов һәм ошбу язманың авторы да бар иде.

«Берлиндагы Каршылык көрәше» мемориалында Хәтер почмагы булдыру, аны татарлар төркеменең каһарманлыгын чагылдыручы материаллар белән тулыландыру эшендә берничә еллар дәвамында зур булышлык күрсәтеп килгән «Россия халыкларының Берлиндагы дуслары» берләшмәсе һәм «Германиядәге Каршылык көрәше» мемориаль музее җитәкчеләренә — Кирилл Пех белән Йоаннес Тухельга, шулай ук җәлилчеләрне өйрәнүче, хатыны Хельга белән бергә безнең ватандашларга, герой-шагыйрьнең кызы Чулпан Җәлиловага күп тапкырлар кунакчыллык күрсәткән Хорст Херрманнга тирән рәхмәт хисләрен әйтеп үтәсе килә.

Хорст Херрманн — Берлин загсыннан Муса Җәлилнең (Гомәровның) үлеме турындагы белешмәнең төп нөсхәсен алу өчен дә күп көч куйган кеше. Германия кануннары буенча, төп нөсхә бары тик туганнарга гына бирелә. Үлемнең сәбәбе күрсәтелгән төп нөсхә, тикшеренүчеләр өчен принципиаль әһәмияткә ия булу белән бергә, гаилә әгъзалары өчен дә юридик документ булып тора. Дөрес, кулга бирелгән оригиналда үлемнең сәбәбе күрсәтелмәгән күрсәтелүен. «Башы киселде» дигән мәгълүмат «үлемнәрне теркәү кенәгәсе»ндә китерелә. Ә бит халыкара һәм шәхес хокукы ягыннан чыгып караганда, нәкъ менә шушы мәгълүмат юридик нәтиҗәләргә ия була алыр иде.

Үлем турындагы таныклык Чулпан Җәлиловага 2002 елның 2 маенда тапшырылды. 2005 елның язында, җиңүнең 60 еллыгы алдыннан, Абдулла Алишның оныгы Тимур, шул ук Хорст Херрманн булышлыгы белән, бабасының үлеме хакындагы та­ныклык оригиналын алуга иреште.

Безгә мәгълүм булганча, Татарстан территориясендә Абдулла Батталның (Алексеевский районы, Олы Тигәнәле авылы) һәм Зиннәт Хәсәновның (Сарман районы, Иске Кәшер авылы) туганнары яшәп ята. Алар арасында Берлинга барырга теләүчеләр табылса, әлеге районнарның җитәкчеләре моңа битараф калмас, тиешле ярдәмне күрсәтерләр иде дип уйлыйм.


Абдулхан Әхтәмҗан - тарих фәннәре докторы, профессор, Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы.
Мәскәү.

«Сөембикә», № 2, 2009.

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Рәнҗемә миңа, кызым...» Ул аның каберенә еллар үткәч кенә кайта алды. Юк, еракта – диңгез-океаннар артында яшәгәнгә түгел, күңеле тартмаганга...
    14976
    1
    84
  • «Төшләремдә  ак күлмәктән син...» – «Шевроле круз» машинасында йөри торган малаегыз бармы? – дип сорыйлар Иршат абыйдан. – Әйе. – Авария булган, килегез... Өс-башларына нәрсә туры килә, шуны киеп, кайнанасы Галиябану апага берни әйтмичә өйдән атылып чыгып китәләр...
    11309
    1
    61
  • Кыска буйлы зур бәхет Бар яктан да килгән Миләүшәгә башка егет табылмады микән дип, шаккаттым, дөресен генә әйткәндә. Авылда өрлек кадәрле менә дигән ничә егет бар, ә аның артыннан кайсыдыр бер авылдан шушы кечкенә генә егет йөреп маташа. 
    5534
    3
    48
  • Үләнче Рушания ханым Минсәгыйрованы үзе яшәгән Спас районының Болгар шәһәрендә генә түгел, инде бөтен республикада үләнче дип беләләр
    5063
    3
    41
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 31 гыйнвар 2023 - 16:29
    Без имени
    Дөрес эшләгәннәр, дип язучыга җавап бирәсе килә. Аларны яратмаган кешегә өйләнергә, кияүгә чыгарга кем мәҗбүр иткән? Яратмыйча яшәгәч, нигә шул гомер яшәгәннәр? Нигә баштарак аерылмаганнар? Бу очракта азгынлык бу! Әгәр алар бер-берсе бн очрашканчы мәхәббәтсез яшәү авыр, дип аерылган булсалар, аңлап булыр иде. Ә бу очракта хыянәт бу! Димәк, азгынлык!
     «Мин аны  сыйныфташлар очрашуыннан алып кайттым...» 
  • 31 гыйнвар 2023 - 13:57
    Без имени
    Хыянэт итмэгэн ирлэр бар микэн ул? Мин иремэ шулай дип эйткэч, э ирлэр кемнэр белэн хыянэт итэ сон хатыннарына,хатын-кыз белэн тугелме диде. Монда ирлэрне генэ дэ гаеплэп булмыйдыр, муеннарына асылынгач, постельгэ сойрэп яткыргач, нишлэсен инде алар? Ир-ат табигатьтэ нэсел калдыручы, самец бит инде ул. Э хатын-кыз тотнаклырак булса, хыянэтлэр дэ булмас иде. Уз ирлэре белэн яши алмаган, азып-тузып йоруче хатын-кызлар( хатын-кыз димэсэн, хэтерлэре калыр) этэрэ ир-атларны хыянэткэ. Ойлэнгэн ир икэнен белэ торып, анын белэн очрашып йору бернинди кысаларга да сыймый.
    «Йөремсәк» хатын
  • 31 гыйнвар 2023 - 18:16
    Без имени
    Аллаһ Тәгалә сынауларның ин олысын биргэн,димэк ин яраткан колларыннандыр...Куркэм сабырлык белэн уткэреп жибэрергэ насыйп булсын.Мэрхэмэтле,шэфкатьле иманлы кеше тап итсен.Ялгызлыкка караганда,янэшэндэ яхшы кеше торса,авырлыкны жинэргэ жинелрэк булыр.Балаларның уз юлы. Аллаһ хэерле юлын узе курсэтер ин ша Аллаһ.
    Киләбез дә китеп югалабыз...
  • 30 гыйнвар 2023 - 20:45
    Без имени
    Мин дэ сезнен кебек исерек ирне 18 ел тузеп яшэдем. Хэзер исемэ тошкэн саен, жулэр булганмын дип уйлыйм. Аерылышканыбызга елдан артык, хаман эчэ, эчендэ чыкмаган жаны гына калган инде. Кеше ни эйтер дип тузэбез шул, узебезне уйламыйбыз. Эгэр бер фикергэ килэ алмасагыз, психолог белэн кинэшегез. Мина ярдэме тиде. Игътибарыгыз очен рэхмэт.
    Эчкече иргә сабыр итәргәме?
  • 30 гыйнвар 2023 - 17:52
    Без имени
    Бэхетегезгэ куз тимэсен, матурларым.
    Икесе — бербөтен (видео)
Реклама
«Татар гаиләсе / килен-кайнана» бәйгесе җиңүчеләрен котлау тантанасы
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр